Ynglŷn â Chastell-nedd

Mae etholaeth Castell-nedd yn ymestyn o ddyffryn Pelenna yn y dwyrain trwy Gwm Nedd a Chwm Dulais i Gwm Tawe ac i ben uchaf Dyffryn Aman yn y gorllewin. Mae wedi ei leoli mewn ardal o harddwch naturiol gwych, ac mae wedi denu llawer o artistiaid enwog. Yn ei ganol mae tref Castell-nedd a’i chymunedau cyfagos.

Mae gan Gastell-nedd draddodiad gwleidyddol hir sefydlog o Lafur, undebau llafur ac ymgyrchu cymunedol. Ymhlith yr Aelodau Seneddol diweddar mae Donald Coleman a Peter Hain. Gwenda Thomas oedd yr Aelod Cynulliad o 1999-2016, ac yn Ddirprwy Weinidog dros Wasanaethau Cymdeithasol. Christina Rees yw’r AS presennol, a Jeremy Miles yw’r Aelod Cynulliad.

Mae’r etholaeth wedi cael ei chyfanheddu o’r cyfnodau cynharaf, fel yr amlygir gan bresenoldeb Carn Llechart ym Mhontardawe, cylch cerrig Neolithig o hanner cyntaf yr 2il mileniwm CC. Gadawodd trigolion Oes yr Efydd eu marc yng Nghelc March Hywel, deilen llafn cleddyf a bwyell pen efydd, a gerllaw, mae cerrig Celfi Cefn a ddisgrifir yn Englynion y Beddau y 9fed ganrif fel beddau Cynon, Cynfael a Cynfeli. Gadawodd Celtiaid yr Oes Haearn olion yn Alltwen o gelf La Tene y drydedd ganrif CC. Roedd hyn yn rhan o ddiwylliant pan-Ewropeaidd, ac yn defnyddio ffurfiau naturiol mewn arddull sy’n llifo’n rhydd. Mae hyn yn dangos bod cysylltiadau cryf yn bodoli rhwng yr etholaeth a’r cyfandir Ewropeaidd o’r oesoedd cynnar.

Gwelir tystiolaeth o oresgyniad milwrol y Rhufeiniaid yn Nidum, caer yn Llys Herbert, a nifer o wersylloedd gorymdeithiol yn Tonna, Clun, Melin-cwrt ac Onllwyn. Tirnod amlwg arall yw’r enwog Sarn Helen – heol sy’n cysylltu Castell-nedd gyda chyfandir Ewrop.

Y Normaniaid oedd yr Ewropeaid nesaf i adael etifeddiaeth. Adeiladant Fynachlog Nedd, a ddisgrifiwyd gan John Leland yn hwyrach yn yr unfed ganrif ar bymtheg fel y fynachlog ‘tecaf yng Nghymru i gyd’. Mae’r ffermydd a chymunedau gwreiddiol eu ffurfio, mowldio a grëwyd gan arbenigedd Urdd y Sistersiaid yn ffermio defaid, ac allforiwyd llawer o’r gwlân a gynhyrchwyd i Fflandrys. Y Normaniaid a adeiladodd y Castell yng nghalon tref Castell-nedd, a gafodd ei ddinistrio yn ystod y ‘Rhyfel Despenser’ yn 1321, yna ei ail-adeiladu yn 1377, a pharhaodd mewn defnydd milwrol tan y bedwaredd ganrif ar bymtheg.

Bu’r diwydiant glo yn bwysig i’r etholaeth o’r cyfnod cynharaf. Cafodd ei weithio ar y stad Mynachlog Nedd yn Llangatwg o’r cychwyn, a hefyd ar ddwy ochr i’r afon yn ystod y 14eg a’r 15fed ganrif. Leland, yn tua 1536, sylwodd gweithgarwch sylweddol yn lo-gwaith a llongau. Yn ail hanner y bedwaredd ganrif ar bymtheg gwelwyd y diwydiant glo yng Nghymru yn tyfu, gyda Chastell-nedd ac Abertawe ymhlith y prif feysydd. Yma, rhoddodd y môr fynediad uniongyrchol i’r maes glo a chychwynnwyd ar allforio dramor. Rhwng afonydd Nedd a Dulais roedd dau bwll cyn 1577, ac, yna erbyn 1632 ym Mryndulais, Blaendulais. Cloddiwyd glo carreg yng Ngwaun Cae Gurwen o 1610.

Ysgogodd presenoldeb y glo ar ddiwydiannau eraill a gwelwyd Castell-nedd yn dod yn lleoliad arloesi diwydiannol mawr. Sefydlwyd y gwaith toddi copr Cymreig cyntaf yn Aberdulais yn 1584, ac ym Mynachlog Nedd ar ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg, roedd mwyndoddi copr a mireinio a dyma’r gweithfeydd cyntaf i ddod yn gonsyrn masnachol yng Nghymru.

Adeiladwyd Gwaith Haearn Abaty Nedd ym 1792, parhaodd mewn busnes hyd 1885 yn cynhyrchu peiriannau ar gyfer ystod eang o gleientiaid nid dim ond y Deyrnas Unedig ond hefyd ym Mecsico a De America, gan adlewyrchu’r fasnach rhwng Castell-nedd a rhannau eraill o’r byd ar y pryd. Roedd hefyd ddiwydiant tunplat helaeth, a gweithiau Gilbertson ym Mhontardawe a gynhyrchodd y to ar gyfer y Tŷ Gwyn yn yr Unol Daleithiau ym 1886. Erbyn y 19eg ganrif roedd yr ardal wedi dod yn ganolfan byd gweithgynhyrchu metelau a glo. Cafodd glo ei gloddio o siafftiau ym mhob cwm, a daeth Castell-nedd yn borthladd o bwys ac yn ganolfan fasnachol.

Mae dirywiad y diwydiannau trwm a mwyngloddio yn yr etholaeth o ddiwedd yr ugeinfed ganrif yn adnabyddus, ond mae diwydiannau a masnach yr ardal yn cael eu hail-ddyfeisio yn nhechnoleg y ganrif hon.

SUBSCRIBE NOW!
Receive weekly recommendations right in your inbox.
  We will not share your details with any 3rd party.
Subscribe Now.
This is Photoshop's version of Lorem Ipsum. Proin gravida nibh vel velit auctor aliquet. Aenean sollicitudin, lorem quis bibendum auctor, nisi elit consequat ipsum, nec sagittis sem nibh id elit.
Your Email
2016 (C) All rights reserved.
We in social networks:
John Doe in Melbourne.
25th December, 2016.
You have a super chance to win free tickets to a John Doe’s gig. Just subscribe to our newsletter below to participate!
Your Email:
2016 (C) All rights reserved.
Find us in social networks:
Subscribe Now
This is Layered Popups' version of Lorem Ipsum. Proin gravida nibh vel velit auctor.
Contact Us
Drop a few lines below and press «Submit».
     
2016 (C) All rights reserved.
Let's Talk.
     
2016 (C) All rights reserved.
Do you know that Layered Popups is the best popups plugin for WordPress? It's true. Make your website more attractive.
We never share your details.
JOIN US TODAY
Amazing deals and exclusive rewards inside
SUBSCRIBE NOW!
Receive weekly recommendations right in your inbox.
Subscribe and get
free recipies
Plus exclusive access to home chefs in your area.
name
e-mail
We will not share your details with any 3rd party.
Keep Updated
Subscribe to my e-newsletter to get the latest news from Neath and the Assembly emailed to your inbox.